Hampur

Ef marka má fréttir er hampur aðallega ræktaður með leynd í lokuðum rýmum á Íslandi. Það er þó hægt að rækta jurtina utandyra ef marka á bókina Garðagróður, aðra útgáfu frá 1968, eftir þá Ingólf Davíðsson og Ingimar Óskarsson. Þar er þessi mynd og tegundarlýsing:

Hampur (C. sativa L.). 1 - 2 m há einær jurt með stór 5 - 9 fingruð blöð. Smáblöðin mjó og sagtennt. Blómin smá, grænleit. Úr stöngultrefjunum er unninn hampur, sem hafður er í kaðla, snæri, striga o. s. frv. Jurtin er einnig ræktuð til skrauts, vegna þess hve blaðfalleg og vöxtuleg hún er. Þarf skjól. Gott er að binda hana við prik til stuðnings. Þrífst vel. Fjölgað með sáningu.

Rétt að taka fram að það eru til mismunandi afbrigði af jurtinni. Sá hampur sem ræktaður er til iðnaðar inniheldur ekki vímuefnið svo neinu nemi. Hampur er ein fyrsta jurtin sem mannkynið tók í sína þjónustu, fyrir meira en tíuþúsund árum. Ræktun hennar hefur minnkað frá því mest var en núna er verið að horfa á að ræktun hennar er umhverfisvæn, það þarf lítið af skordýraeitri, illgresiseyði eða slíku. Plantan vex hratt og er ákaflega afurðamikil. Hægt er að nota hana á furðulega fjölbreyttan hátt, í byggingarefni, heilsufæði, föt, pappír, plastefni, og auðvitað reipi. Pappír unninn úr hampi þarf ekki að bleikja með klóri eins og þann sem gerður er út trjám.

Framtakssamir Íslendingar hafa reynt að rækta jurtina hér, gaman væri að vita hvort það hafi lukkast.

Hinir víðsýnu Bandaríkjamenn banna ræktun hamps til iðnaðarnota, án leyfa frá Fíkniefnaeftirlitinu. Verið er að reyna að breyta því.

Drápssniglarnir koma

Mér er sem garðeiganda alveg sérlega uppsigað við Spánarsnigla, eins og áður hefur komið fram. Þau válegu tíðindi eru í Fréttablaðinu í dag að þeir séu orðnir útbreiddir um allt landið og miðin. Hinn vaski skordýrafræðingur Erling Ólafsson mælir með því að sniglarnir séu handsamaðir hvar sem þeir hittast fyrir og framseldir Náttúrufræðistofnun Íslands. Sé framsal umhendis, skulu þeir teknir af lífi án dóms og laga.

Ég geri ráð fyrir að sniglanna bíði herfileg örlög í höndum Erlings og félaga hans á Náttúrufræðistofnun þó vart í líkingu við það sem lýst er hér í hrollvekjandi spjallþræði, sem glöggur lesandi sendi mér um daginn og ég tel rétt að vekja athygli á. Þetta eru leiðbeiningar óbreyttra garðeigenda í Danmörku um hvernig best sé að kvelja tóruna úr Spánarsniglum. Danir hafa reyndar gefið þeim gildishlaðið heiti, dræbersnegle, á sínu gullfallega tungumáli.

Sniglarnir virðast Dönum mjög hugleiknir og fjölmörg þarlend vefsetur (snegleblogs) eru alfarið helguð baráttunni gegn þeim. Hér er eitt slíkt, þar er mikið snegleinfo, og fjallað um sneglefjendsk havedesign, sneglesikre planter, aktiv dødshjelp (með mynd) og passiv dødshjelp. Einnig er boðið upp á smellinn netleik þar sem tækifæri gefst til að drepa Spánarsnigla online.

Meindýramosi

Það er margt sem ég skil ekki. Eitt af því sem ég skil minnst er einhver eilífðarinnar krossferð gegn mosa í grasflötum. Hver hefur eiginlega komið því inn hjá fólki að ekki megi vera mosi í grasinu? Er þetta sama fólkið og vill endilega hafa tré bein? Mér finnst mosi eitt það besta sem vex í garðinum, hann er mjúkur, litsterkur og það er ekkert fallegra en mosaklæddir steinar og tré. Mosi hefur róandi nærveru.

Ef það er raki og skuggi í garðinum, þá mun þar vaxa mosi, skiptir engu hvað menn djöflast með mosatætara eða mosaeyði. Ég sá um daginn mosa kallaðan vágest á vefsíðu verslunar með garðvörur. Greinilega mikil ógn við tilveru garðeigenda. Þessi síða er óborganleg. Meindýravarnir Suðurlands hafa látið mál þetta til sína taka með afgerandi hætti og ætla greinilega ekki að láta mosann leggja undir sig héraðið. Mosi er orðinn meindýr:

Mosi er helsti óvinurinn í heimagörðum.
Hægt er að leigja mosatætara ef bletturinn sé að breytast í mosateppi.
Gangi ykkur vel að berjast við mosann.

Japanir hafa heilbrigða afstöðu til mosa. Þeir rækta mosa af mikilli natni í sínum görðum. Ég heyrði í fyrra sanna sögu af japönskum manni sem tafðist mjög á leið sinni frá Reykjavík til Arnarfjarðar, hann sá svo mikið af ómótstæðilegum mosaþembum á leiðinni. Hann gat ekki keyrt framhjá þeim án þess að stoppa og klappa mosanum.

Víða má finna leiðbeiningar um hvernig á að greiða fyrir mosavexti í garðinum. Það er gert með því að búa til graut í blandaranum úr tættum mosa og fleiru, grauturinn er síðan borinn á þann flöt sem óskað er eftir að mosavaxi. Hér er mælt með blöndu af leir, vatni, fiskiáburði og tættum mosa. Önnur uppskrift inniheldur bjór, sykur og mosa. Aðrir telja súrmjólk eða jógúrt skila betri árangri. Þetta er mikil gullgerðarlist.

Blómabreiða

Sigurskúfurinn ber nafn sitt vel, hann er í blóma þessa dagana og dregur hvergi af sér. Hann flaggar sínum ytri glæsileika eins og filmstjarna, laus við alla uppgerðarhógværð. Myndirnar eru teknar við Keldur.

Sigurskúfurinn breiðir úr sér með rótarskotum og getur myndað þétta fláka þar sem ekkert annað kemst að. Núna eru þessar breiður skærbleikar af blómum og geta ekki farið framhjá neinum. Á ensku heitir hann Fireweed sem vísar til þess að hann kemur gjarnan fyrstur upp þar sem logi hefur farið um akur.

Mikilvægt er að standast þá freistingu að flytja sigurskúf í skrúðgarðinn sinn. Það er felur í sér algert framsal fullveldis þess sama skrúðgarðs.

Hann er ætur. Blöðin má hafa í salat, það er aðeins stamt bragð af þeim, ekki slæmt. Unga stöngla ku mega snæða eins og aspas (mun ódýrara) og jarðstönglarnir eru líka ætir. Meira um mögulegar nytjar af honum, hér. Upplagt í kreppunni að úða í sig sigurskúf.

Ég sá sigurskúf ekki fyrr en ég flutti til Reykjavíkur, hann vex ekki mér vitanlega í Hrunamannahreppi.

Sigurskúfur gæti verið prýðilegt nafn á páfagauk.

Bakari var hengdur

Mikil skaðræðisplanta ein heitir Skógarkerfill. Af því voru færðar fréttir í Mogganum í fyrradag að Eyfirðingar hyggðust ráðst gegn honum með eiturefnum, áður en hann legði undir sig þinglýstar eignir bænda þar um slóðir. Skógarkerfillinn flæðir frjálst um Esjuhlíðar við Mógilsá og sést hvíta slæðan langt að þegar hann er í blóma. Góðar myndir og fróðleikur hér á vef Náttúrufræðistofnunar. Sem dæmi um yfirgang skógarkerfilsins má nefna, að þó íslenska sauðkindin og lúpínan séu bærilega fylgnar sér, hafa þær ekki roð við kerflinum.

Mikil öndvegisplanta heitir Spánarkerfill, og ég hef verið með hann í garðinum mínum um árabil. Hann sáði sér sjálfur á góðan stað og hefur innflytjandinn aðlagast vel. Hann er duglegur að sá sér en ekki eins aðgangsharður og frændi. Ég hef alltaf klippt af honum blómstönglana áður en fræin falla á haustin af því mér finnst temmilegt að hafa einn í garðinum mínum, en vil ekki hafa heilan hóp. Hann er blaðfallegur og gróskumikill og af honum er anisbragð og -lykt sem latneska nafnið, Myrrhis odorata, vísar til.

Spánarkerfillinn minn má þola athugasemdir og jafnvel eru viðhafðir grímulausir eineltistilburðir í hans garð vegna tengsla hans við hryðjuverkakerfilinn, enda eru þeir svipaðir í útliti og í daglegu tali heitir þetta allt kerfill. Um daginn sá ég að einhver hafði tekið sig til, að mér fjarstaddri, og klippt af kerflinum mínum blómstönglana, sem þó voru langt frá því að fella fræin. Stutt rannsókn leiddi í ljós að nágranninn sem þar var að verki taldi sig hafa aðhafst í réttmætri sjálfsvörn gegn yfirvofandi fræregni og hefur það mál nú verið jafnað. En kerfillinn verður ekki jafngóður fyrr en næsta sumar.

Viðskipti mín við Rússland

Það fyrsta sem ég keypti á netinu fyrir 6 árum eða svo, voru fræ sem ég pantaði af þessari síðu sem kona nokkur í Rússlandi heldur úti. Hún heitir dr. Alexandra Berkutenko. Viðskiptin byggðust á trausti, ég sendi henni tölvupóst og sagði henni hvað ég vildi fá og hún sendi mér umslag með fræjum. Þegar þau voru komin póstaði ég til hennar umsamdan dollarafjölda í reiðufé. Ég sé núna að hún er búin að taka upp evru. Frekar ótæknivætt kerfi hjá frúnni en virkar þó.

Þessi kona safnar fræjum af óteljandi tegundum villtra jurta í austasta hluta Rússlands og Síberíu og sendir þeim sem vilja. Frekar merkileg starfsemi. Hún hefur komið til Íslands og einhverjir Íslendingar hafa heimsótt hana til Rússlands.

Netinnkaup mín jukust uppfrá þessu jafnt og og þétt, með fulltingi íslensku krónunnar, en nú er öldin önnur, hér hefur póstmaður ekki hringt bjöllu mánuðum saman.

Flagð undir fögru skinni

Mér finnst það næstum alltaf mikil ánægja og heiður þegar blóm sá sér sjálf í garðinn, ég er með fullt af þannig gestum eða hælisleitendum hjá mér, sumt eru viðurkenndar garðjurtir annað má frekar kalla illgresi. Það er engin ástæða til að vera með ofstjórn í garðræktinni, það er sjálfsagt að viðhafa þar ákveðið íbúalýðræði. Þannig verður garðvinnan þægilegust. Stjórnlyndi og forsjárhyggja á illa við í garðrækt eins og þeirri sem ég stunda.

Myndin er af miklu eftirlætisblómi hjá mér, það heitir fingurbjargarblóm og á latínu digitalis purpurea. Digitus mun þýða fingur á latínu. Þetta er frábærlega falleg tvíær jurt sem blómstrar á seinna árinu. Viðheldur sér og gott betur en það með sáningu án þess að ég þurfi mikið að skipta mér af því. Þó hún sé há í loftinu, þarf ekki að binda hana upp hér í logninu í Vogahverfi. Sem er ágætt því mér leiðist að binda prik við garðplöntur, þær sem ekki hanga uppi að eigin rammleik verða bara að liggja. Ég fékk eina eða tvær smáplöntur hjá nágrannakonu minni fyrir nokkrum árum og síðan hefur þessi planta unnið að því að leggja minn garð undir sig og ég kvarta ekki. Býflugur eru afar hrifnar af þessari plöntu, eins er um Breta, þeir kalla hana foxglove.

En enginn er algóður. Plantan er baneitruð, úr henni hefur verið unnið hjartalyfið digitalis í 200 ár eða svo. Ég man eftir að hafa sé eina breska morðgátumynd, með Barnaby eða einhverjum svipuðum starfsbróður hans, þar sem í ljós kom að kerlingarflagð eitt hafði byrlað mönnum eitur sem hún bruggaði úr fingurbjargarblómi sem óx í hennar skrúðgarði og það fór ekki framhjá hinum glögga verði réttvísinnar.

Fingurbjargarblómin mín munu í haust framleiða ókjörin öll af fræi, sem velkomið er að sníkja af mér.