Hrossakjötsnautn

Ég sannreyndi það um helgina, rétt eins og kom í ljós í könnuninni sem ég hef staðið fyrir hér á spássíunni, að Íslendingum finnst saltað hrossakjöt mikill öndvegismatur. Saltað hrossakjöt var á 30% afslætti í Bónus þannig að kílóið var einhversstaðar í kringum 500 kallinn. Það er því sannkallað kreppukjöt. Töluvert af fagurgulri fitu fylgir með enda er hún er ómissandi. Það er eftirtektarvert að hrossafita er alltaf mjúk. Það myndast ekki skjöldur ofan á pottinum þegar soðið kólnar,fitan er meira eins og olíulag. Hér segja vísindamenn að hrossafitan innihaldi töluvert minna af mettaðri fitu og meira af ein- og fjölómettuðum fitusýrum en lambafitan. Það væri þó óvarlegt af mér að lýsa því yfir hér að hrossafita væri holl fita. Ég veit þó dæmi þess að fólk hafi neytt óhemju magns af henni án þess að kenna sér meins. Þó ég hafi enga fyrirvara við að setja hrossafitu oní sjálfa mig, þá vefst fyrir mér hvar ég á að hella úr pottinum, hnausþykku fitulaginu sem flýtur þar ofan á soðinu, ég þori ekki að setja það í vaskinn né önnur niðurföll innandyra.

Af óviðráðanlegum ástæðum get ég ekki vitnað hér í Mannfækkun af hallærum eftir Hannes Finnsson þó það væri viðeigandi. Þar er fjallað ítarlega um hrossakjötsát.

Skemmtiferðir

Ég sá þess getið að fólk gerir sér ferð í Laugardælakirkjugarð að gröf skákmannsins. Síður reikna ég með að gera það. Í æsku fór ég í skoðunarferðir að Laugardælum af brýnna tilefni. Þar gaf að líta fullvaxin þarfanaut í löngum röðum, þeir hristu gríðarlega hausana svo hringlaði í keðjunum og geðillskan skein úr augunum á þeim. Í minningunni eru þeir allt öðruvísi týpur en Guttormur heitinn. Þetta þótti prýðileg skemmtun fyrir ungviðið.

Nýlega keypti ég Sögu Búnaðarsambands Suðurlands eftir Pál Lýðsson. Skemmtilegasta setningin í henni, höfð eftir Hjalta Gestssyni, snertir einmitt kynbótastöðina í Laugardælum:

Þannig vekur nýjasta tilraunaverkefnið um samstillingu beiðslis hjá mjólkurkúm með aðstoð hormónalyfja mikla forvitni og eftirvæntingu því að vel getur verið, að hér sé í augsýn lausn á því vandamáli, þegar kýr fá ekki fang vegna dulbeiðslis, eða þegar þær halda ekki uppi yxnmálum.

Meira um merkingar

Það bættist í heimilistækjasafnið í dag. Skanninn var vígður með þessari opnu úr markaskrá Árnessýslu frá 1979, allt í tilefni Hrunarétta í dag. Ég held að myndin stækki ef smellt er á hana.

Þarna geta áhugasamir kynnt sér hvernig markið mitt lítur út. Það er hvatt hægra og tvírifað í heilt vinstra. Númer 25 og 46 á myndinni.

Í markaskránni er þess getið að mikilvægt sé að menn eigi ekki sammerkt við einhvern sem býr nærri, vegna hættu á misdrætti. Ég held ég eigi ekki sammerkt við neinn.

Lífsleikni 101

Ég var leið yfir því í dag að hafa ekki farið (ekki komist?) í réttirnar. Ég reyndi áðan að búa til kjötsúpu á Facebook mér til huggunar, en það mistókst.

Ég merki fé

Markavörður í Árnessýslu hefur samþykkt umsókn mína um fjármark og framvegis verður fé mitt markað þannig: Hvatt hægra og tvírifað í heilt vinstra. Nafn mitt mun birtast á prenti í næstu markaskrá Árnessýslu.

Hvatt þýðir að eiginlega er eyrað látið enda í oddi. Tvírifað í heilt eru tvær samsíða lóðréttar rifur oní eyrað. Ég er fegin að markið mitt er ekki með neinu til hægri eða vinstri af því það er ekki mín sterka hlið að þekkja hægri frá vinstri og allra síst á kind.

Ef einhver finnur sauðkind með þessu marki þá á ég hana. Ég ætla í réttirnar um næstu helgi að leita.

I Kina spiser de hunde

Gátu sauðabændur markað mör sauða af því að þreifa um dindil? Voru kindur mænuskornar og brotnar úr hálslið jafnskjótt og búið var að hálskera þær eða síðar? Gaf það góðar mörvonir ef mikið snörlaði í kindinni, meðan henni blæddi út? Þekktist sú þjóðtrú, að huglausum mönnum væri hollt að drekka volgt kindablóð og éta mör með? Var koðri látinn fylgja magál á fjaðurgeltum sauðum? Hvað var gert við krókasteik (leg) og undir hvaða nafni gekk hún? Hvað hét mörstykki á kviðarholi milli magáls og blöðru (þjófstunga eða annað)? Hvernig var unnið að því að hreinsa ristil? Var sérstakur réttur gerður úr vélinda og hvernig? Hvernig voru garnir verkaðar til matar, og hvað nefndust þær soðnar (vil eða annað)? Mátti þunguð kona eta kjöt af sjálfdauðu fé? Var pestarkjöt notað til matar? Hvernig var lifur barin í mauk (með strokkloki, tréhnalli, hrárri gulrófu, steinlóði eða öðru)? Voru kindahausar rakaðir og klipptir, áður en þeir voru sviðnir? Þekktist orðtækið: "Betra er broddsviðið en brennt"? Var höfði nautgripa slegið við strjúpann um leið og það var skorið frá og þá hve oft? Hvernig var kýrjúgur matreitt? Hvernig voru hraun tekin, og hve lengi voru þau ýlduð í fjósi?
Voru hraun reykt að fjósvist lokinni? Voru lappir sviðnar, áður en þær voru settar í fjós? Mátti hver sem var borða nautsheila og hvernig var hann matreiddur? Voru nautshausar (kýr?) soðnir í heilu lagi eða granir sagaðar af? Hvað kallaðist fóstur í kálffullri kú, sem felld var (aplakálfur eða annað)? Var óborinn kálfur nokkurn tíman notaður til matar og þá hvernig matreiddur? Var óborinn kálfur fleginn með venjulegum hætti eða tekinn af honum belgur? Voru ungkálfar teknir úr karinu undir hnífinn? Var sagt um kálfa, sem bauluðu við blóðtrog, að þeir bæðu um líf? Nægði það til lífs? Voru kálfar flegnir samdægurs og þeir voru skornir? Var um það rætt, að dauðir kálfar fitnuðu í skinninu og þá hve lengi? Hvað nefndist þefur af illa verkuðu hrossakjöti (hrælykt eða annað)?

Þjóðháttadeild Þjóðminjasafnsins óskar svara við þessum spurningum og mörgum fleiri.

Rannsóknarferðir

Ég sá Surtsey gjósa í Þjóðmenningarhúsinu, gekk á grasi innandyra, sá þvottavélar utandyra, talaði við mann sem ég hef ekki hitt í 15 ár og svo fór ég í bókabúð Braga og keypti ekkert, en það var erfitt. Ég sá ljómsveit headbanga á húsþaki og full þvergata af marglitum regnhlífum horfði á. Það var par inni í Tourist Information Center að kyssast ákaflega og mér fannst að þau hlytu að vera útlendingar. Ég leit í nokkrar búðir sem selja notuð föt, það er sama lyktin í þeim öllum. Lítið notuð gæruúlpa var til sölu í Rauða Krossinum.

Til samanburðar heimsótti ég landbúnaðarsýninguna í dag. Þar hitti ég ýmis húsdýr og líka töluvert af fólki sem ég þekki. Það var boðið upp á meira að borða á landbúnaðarsýningunni en á menningarnótt. Nautið sem var grillað heilt á teini eins og í bíómynd eftir Hrafn Gunnlaugsson, var síðan framreitt á tannstönglum í hæfilegum munnbitum. Fulltrúi Landsvirkjunar gerðist svo djarfur að afhenda mér áróðursbækling. Ég lét glaðbeitta konu kjafta inn á mig áskrift að Húsfreyjunni og tók þátt í getraun Sambands sunnlenskra kvenna um hve margir ánamaðkar væru á einum fermetra í grónu túni. Ég sagði 250. Býflugnalæknirinn Egill var þarna og ég keypti íslenskt hunang.

Sérstaka athygli mína vakti stóðhesturinn Goði, hann var kynntur sem sá hestur sem hefur hlotið hæstu einkunn fyrir sköpulag. Hann er þá væntanlega fallegasti hestur á Íslandi. Alveg var hann gullfallegur. Hárafarið var einstakt, hann virtist flauelsklæddur. Hann er fínlegur, grannur og delikat. Eins og glæsilegt módel með anorexíu.

Gullkálfur

Huppa frá Kluftum er frægasti Hrunamaður fyrr og síðar. Fjalla-Eyvindur og Einar Jónsson myndhöggvari eru líka aðeins frægir.

Hún var í heiminn borin 3. nóvember 1926 og átti klárlega ættir að rekja til huldunauts. Hún mjólkaði jafnmikið og kýrnar gera í dag. Allar íslenskar kýr geta rakið ættir sínar til Huppu og enginn nautgripur hefur haft önnur eins kynbótaáhrif á stofn íslenskra mjólkurkúa.

Stundum segi ég belja þegar ég man þetta ekki: Hér er kýr, um kú, frá kú, til kýr.

Ef þær norsku koma, mun ég kalla þær beljur.

Huppu hefur verið verðskuldaður sómi sýndur, þó félag áhugamanna um íslensku kúna hafi kosið að kenna sig við Búkollu. Ýmislegt hefur verið skrifað um Huppu og Halldór Pétursson málaði af henni mynd. Huppusalur er í félagsheimili Hrunamanna (þar hangir málverkið) og forrit eitt heitir Huppa. Huppa er næstalgengasta kýrnafnið. Huppuhornið og Huppustyttan heita verðlaunagripir við hana kenndir.

Það vantar bara styttuna.

Hér er ferlega skemmtilegur lestur um sögu íslensku kýrinnar, Páll Lýðsson reit. Huppa kemur að sjálfsögðu við sögu.

Saltað hrossakjöt

Í þessum tveimur ferðum sem ég hef farið á Vestfirði, sunnanverða, hef ég ekki séð einn einasta hest. Um helgina var ég á Tálknafirði og hélt um stund að skýringin væri fundin. Þar fyrir utan hvert hús voru saltkjötstunnur og mér datt í hug að Tálknfirðingar hefðu saltað öll vestfirsk hross oní tunnur sínar.

Svo reyndist ekki vera. Á Tálknafirði eru menn komnir á æðra stig í flokkun sorps en að ég taldi að þekktist á Íslandi. Tálknfirðingar setja lífrænt sorp í þessar tunnur, sem sveitarfélagið sér um losun á. Úr þessu verður molta. Svona hefur þetta víst verið í áraraðir eftir því sem mínir heimildarmenn segja.

Hvenær skyldi þetta þykja mögulegt í henni Reykjavík.

Hagstofan segir að það séu tæplega 900 hross á Vestfjörðum. Sama heimild segir að þar sé ekki eitt einasta svín.

Ærlýsing

Það var stórviðburður í mínu lífi þegar föðurafi minn, hann stóri Páll í Dalbæ, gaf mér lamb, þá var ég sennilega sex ára. Hosa var ærin kölluð og móðurafi minn, Emil í Gröf, tók að sér að skaffa henni fæði og húsnæði.

Hosa var svartbotnótt, með hvíta bringu, hvítar hosur og hvíta blesu. Hornin voru svört og beindust fremur aftur en út til hliðanna. Hún var háfætt, mjóslegin og kvik í hreyfingum. Ég get séð andlitið á henni fyrir mér. Hosa var stygg og tortryggði allar mannskepnur. Mikið reyndi ég að vingast við hana en það var alveg árangurslaust. Hún vildi aldrei tala við mig. Þegar hún var nýborin var hún sérstaklega illskeytt. Þá fnæsti hún og stappaði niður framlöppunum þegar ég reyndi að nálgast lömbin og ég þorði ekki inní króna til hennar af ótta við að verað stönguð í hel.

Þrátt fyrir þetta var ég stolt af Hosu minni, vissi að ástæðan fyrir stórlyndi hennar var að hún var forystukind og það var gegn hennar eðli að láta kjassa sig eins og hvert annað gæludýr, þó hinar rollurnar létu sér það vel líka. Auðvitað fór hún alltaf fyrir sínum hópi. Það virtist fullkomin samstaða um það, aldrei fór nein fram úr henni. Hosa gekk alltaf með höfuðið reist og skimaði í kringum sig. Ef maður horfði á hana þá horfði hún á móti.

Frjósemina vantaði ekki, ævinlega var hún tvílemd og mjólkaði sínum lömbum afburðavel. Hæglega hefðu getað gengið undir henni þrjú lömb. Lömbin voru alltaf þrælvæn og urðu vitaskuld að kjöti á haustin. Oftast voru skrokkarnir 18-20 kg hvor. Andvirði þeirra fór á bankareikning minn við Búnaðarbankann í Hveragerði. Þegar ég var 12 ára keypti ég tekkskrifborð, íslenska framleiðslu, sem kostaði nokkurnveginn alla innistæðu þess reiknings. Það er örugglega dýrasti lausafjármunur sem ég hef á ævinni keypt.

Hosa á enga afkomendur, sem er synd, því hún var stólpagripur. Myndin er ekki af henni en hún var ekki ósvipuð þeirri til hægri.

Sem betur fer er enn til forystufé á Íslandi, svo er bændum fyrir að þakka. Þessar skepnur eru einstakar í heiminum og eru ekkert minna en þjóðargersemar sem ber að virða og varðveita. Skömm okkar verður mikil ef það misferst. Það er til þjóðarblóm, meira að segja þjóðarfjall, en vantar sárlega þjóðardýr. Það væri í góðu samræmi við opinbera sjálfsmynd Íslendinga að samsama sig forystusauðum, betra þjóðardýr væri vandfundið.

Eyrún með svörtu eyrun

Íslenski hesturinn er þrautseig skepna og hann er merkilega léttur, að meðaltali aðeins 400 kíló að þyngd. Það þýðir að ef knapi og hnakkur eru samtals 100 kíló, og þeir eru örugglega margir þyngri, nemur það 1/4 af þyngd hestsins. Ég myndi ekki vilja hlaupa með [...] kíló á bakinu. Auðvitað segi ég ekki hve mörg kíló ég myndi ekki vilja hlaupa með.

Það er liðin tíð að hestar hétu Faxi, Skjóni, Þokki, svona hefðbundnum sveitalegum hestanöfnum. Nú heita þeir smart nöfnum: Aladín, Helmingur, Dósent, Gídeon, Tíska, Dýnus, Firra, Rólex, Losti (ekki stóðhestur), Ískristall, Tývar. Það virðist engin hestanafnanefnd starfandi. Rannsóknarefni hvort sambærileg þróun hafi orðið á hestanöfnum og mannanöfnum.

Vinsælt er að gefa hrossunum mannsnafn, myndin er af henni Eyrúnu frá Velli. Svona lit hef ég aldrei séð, ætli megi segja að hún sé svarteyrð. Mér finnst ekkert fyndið að kalla hana Eyrúnu.